Qərbi Azərbaycan həqiqətləri: Zəngəzurun tarixi kəndi necə məhv edildi? - FOTO
“Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri” layihəsi çərçivəsində indiki Ermənistan ərazisində yerləşən, 1940-cı ilədək əsasən azərbaycanlıların yaşadığı Qıvraq kəndinin tarixi haqqında araşdırma dərc olunub.
Rakus.az xəbər verir ki, məqalə “Perished Civilization” nəşrində yayımlanıb.
Araşdırmaya görə, Qıvraq tarixən azərbaycanlıların əcdadlarının yaşadığı Zəngəzurda yerləşib. Çar dövründə kəndin adı “Kirzax”, “Kivraq”, “Kvraq” və “Kivrax”, sovet dövründə isə “Kirzax” və “Kivraq” kimi yazılıb. Kənd haqqında məlumatlara XVI və XVIII əsrlərə aid Osmanlı mənbələrində rast gəlinir. XVIII əsrin ortalarından Rusiya işğalına qədər kənd Qarabağ xanlığının tərkibində olub, sonradan Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasına daxil edilib.
Çar dövrünə aid statistik məlumatlar kənddə əsasən azərbaycanlıların yaşadığını göstərir. 1886-cı ildə burada 59 nəfər qeydə alınıb. Mənbələrə əsasən, 1897-ci ildə əhalinin sayı 80, 1908-ci ildə 148, 1911-ci ildə 155, 1912-ci ildə 112, 1914-cü ildə isə 120 nəfər olub. Araşdırmada bu sakinlərin hamısının və ya böyük əksəriyyətinin azərbaycanlıların əcdadları olduğu bildirilir.
Məqalədə 1918–1920-ci illərdə Zəngəzurda və regionun digər ərazilərində erməni silahlı dəstələrinin türk əhaliyə qarşı etnik təmizləmə həyata keçirdiyi iddia olunur. Müəlliflər Qıvraq əhalisinin sayının azalmasını da bu hadisələrlə əlaqələndirirlər.
Məqalədə qeyd olunur ki, 29 noyabr 1920-ci ildə Sovet Ermənistanı elan edilib, ertəsi gün isə Sovet Azərbaycanının rəhbərliyi Zəngəzurun Sovet Ermənistanına verilməsi barədə qərar qəbul edib. Nəticədə keçmiş Zəngəzur qəzasının qərb hissəsi Ermənistan SSR-in, şərq hissəsi isə Azərbaycan SSR-in tərkibində qalıb.
Sovet dövründə Qıvraq 1930-cu ildə yaradılmış Sisian rayonuna daxil olub. Araşdırmada erməni mənbələrinə istinadən bildirilir ki, 1940-cı ilədək kənddə yalnız azərbaycanlılar yaşayıblar. Həmin il sakinlər kollektivləşmə ilə əlaqədar qonşu Sofulu kəndinə (indiki Njde) köçürülüb, Qıvraq isə ləğv edilib. Kənddə qalan tikililərdən sonradan anbar kimi istifadə olunub.
2021–2024-cü illərdə “Yoxa çıxmış sivilizasiya” kitabının hazırlanması çərçivəsində Ermənistan ərazisində Azərbaycan irsinin müəyyənləşdirilməsi və sənədləşdirilməsi üçün sahə tədqiqatları aparılıb. SSRİ Baş Qərargahının xəritələrindəki koordinatlar əsasında Qıvraq ərazisində onlarla dağılmış məzar daşının qaldığı azərbaycanlı qəbiristanlığının qalıqları aşkar edilib.
Xatırladaq ki, Qərbi Azərbaycan tarixən yüzminlərlə azərbaycanlının yaşadığı coğrafi məkandır. Bu gün həmin ərazilərdə soydaşlarımızın izləri silinmək istənilsə də, Qərbi Azərbaycandakı qədim məskənlərimizi xatırlamaq və bu barədə məlumatlı olmaq hər birimizin borcudur. Nadir elmi-tədqiqat işi olan “Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri” layihəsinin məqsədi də məhz öz yurdlarından didərgin salınmış soydaşlarımızın doğma-yurd yuvaları haqqında məlumatları gənc nəslin diqqətinə çatdırmaqdır.
“Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri” “AZfront” və Kuzari təxəllüsü ilə fəaliyyət göstərən ukraynalı tarixçinin birgə layihəsidir. Layihə “Yoxa çıxmış sivilizasiya – Gözə dəyməyən fəlakət” tarixi araşdırması əsasında hazırlanıb. 2021-2024-cü illərdə aparılan çöl tədqiqatları zamanı müasir Ermənistan ərazisində vaxtilə azərbaycanlıların əcdadlarının yaşadığı 600-ə yaxın kənd üzrə foto və videomateriallar toplanıb, həmin yaşayış məntəqələrinin tarixi, əhalisi və türk mədəni-tarixi irsinin qalıqları – qəbiristanlıqlar, pirlər, məscidlər və digər abidələr barədə məlumatlar sistemləşdirilib. Layihə çərçivəsində hər kənd haqqında Azərbaycan, rus və ingilis dillərində video, həmçinin tarixi mənbələrə əsaslanan ayrıca mətn hazırlanıb. Materiallar kənd-kənd mərhələli şəkildə təqdim edilir.
XIX əsrə və XX əsrin ilk üçdə birinə aid Rusiya imperiyasının sənədlərində və digər yazılı mənbələrdə müasir zərbaycanlıların əcdadları müxtəlif terminlərlə qeyd edilib: “tatarlar”, “qafqaz tatarları”, “türklər” və ya “müsəlmanlar”. Layihənin hazırlanmasında istifadə edilmiş bəzi mənbələrdə “türklər”, “türk-tatarlar”, “islamlar” və ya “məhəmmədilər”, adlarına da rast gəlinir. Bundan sonra şərti olaraq, 1920-ci ilə qədərki dövrlə bağlı “azərbaycanlıların əcdadları”, daha sonrakı dövr üçün isə “azərbaycanlılar” termini istifadə olunur.
Bu layihənin videomaterialı oktyabrın 27-də eksklüziv olaraq Baku TV-də yayımlanıb.
